Latest Science and Technology

• Lamu Hpungtang kata hta Ju (planet) nnan, Sedna hpe 2004 April Shata hta Pluto Ju kawn grau tsan ai shara kaw mu tam ma ai. Sedna Ju gaw kilometer 1,180 - 2,360 (in diameter) dam ai rai nna, ni gahtep dik, Mungkan Ga kaw nna 17 kilometer billion daram tsan-gang nga ai. Pluto Ju hte Mungkan gaw kilometer 5.9 billion, tsan-gang nga ai. Anhte a Solar System hta, planet 10 rai sai.

• Masha n lawm ai, Robert Satellite, Cassini ngu ai Jutu gaw Shaning 7 ning, Lamu Hpungtang de dat dat ai kaw nna, 2004 ning July Shata hta myit mada da ai shara, Saturn Ju kaw du sai rai nga ai. Matut nna Saturn a Kaba dik ai Shata "Titan" de, asak nga mai ai - n nga mai ai lam hte seng nna chye lu na matu hkawm mat wa nga sai.

• NASA's Dryden Flight Research Center ngu ai Nbungli sawk shagawn, galaw shapraw dap kaw nna, Nbungli Pilot n lawm ai sha pyen ai Nbungli: X-43A, ngu ai hpe, 2004 March Shata praw 7 ya shani gyin shalat dat masai. Dai Nbungli gaw galu de Mahkret shadang 12 rai nna, pa de Mahkret 5 kaba nga ai. Ndai Nbungli gaw Nsen hta nna htam 7 grau lawan nga ai; dai gaw, Hkying hkum mi hta deng 5,000 daram chyang nga ai.

• Supercomputer: Mungkan hta Power kaba dik ai Supercomputer ASCI Purple ngu ai hpe 2004 ning htum wa maga de ngut sana rai nga ai. Ndai Computer hpe IBM company kaw nna gyin shalat ai rai nga ai. Dai Computer gaw aten second mi hta 100 trillion operations (or 100 teraflops) lu galaw na re nga nna tsun da ma ai. Ndai hta nna grau N-gun kaba ai Computer hpe ASCI White (shawng e N-gun kaba dik) computer kaw nna bai galaw lai la na rai nga ai.  Ndai Computer gaw Lawrence Livermore National Laboratory in Livermore, California kaw nga ai rai nna, Basketball pa (ground) Lahkawng daram kaba nga ai. ASCI White hpe du na ra ai 2 ning laman ngut na re lam myit mada nga ma ai. IBM company na Tsun ahkang lu ai wa gaw: "ASCI Purple gaw Shinggyim masha a bawnu galaw lu ai atsam daram lu galaw na de ni gahtep wa sai", nga nna tsun ai. Raitim, Hpungtang Hpji ninghkrin nkau tsun ai hta, anhte Shinggyim masha Bawnu gaw, aten second mi hta 10,000 trillion operations galaw lu ai nga ma ai.

• Molecular Hpungtang hpaji ninghkrin ni sakse hkam ai hta, Shata (the Moon) gaw lai wa sai shaning billion 2 ning a shawng e Mungkan Ga hte Yungnu 3 (3 inches) daram ni gahtep sai re lam sawk shagawn ma ai. Shinggyim masha ni gaw cell division kaw nna Mungkan ntsa hta paw wa ai mabyin masa lam ni nga ai raitim, Hpan da ai lam gaw mau hpa re nga nna mung sakse hkam da ma ai.

• Sir Darwin's Theory of Evolution hpe ningdang kau ya na matu Hpungtang hpaji ninghkrin ni shaning law law shakut mat wa nga sai hte maren, 1998 ning hta sakse hte hkrang ningdang kau ya lu sai rai nga ai.

• H₄O Active Hydrogen Water hpe Japan Hpungtang hpaji ninghkrin, Wataru Murota hte Kenji Yamazaki ngu ai yan galaw shapraw dat sai rai nga ai. Ndai hka gaw Number of Hepatitis C-Virus kanu ni hpe shayawm kau ya lu ai rai nna, Sai law ana (High Cholesterol level, hypertension - blood pressure) hpe mung tsi shamai lu nga ai. Ndai hka hpe HI Virus, hte Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS) ni hpe mung tsi lu na re nga nna myit mada nga ma ai.

• Bio-chemical Laknak hpe grau hkrit tsang ra ai hku galaw shapraw da masai. Ndai Bio-chemical Laknak hta, Ga Shadawn: Anthrax, Pox, E. coli, HIV zawn re ai ana kanu amyu myu hpe shaw la nna Laboratory hta shalaw mayat la ai ladat hte galaw ai re.

• USA Mungdan gaw Missile Defense System, hpe 2001 ning hta awngdang ai hku galaw da lu masai.

• Miwa Gumsan Mungdan gaw Inter-Continental Ballistic Missile (ICBM) of Low Latitude ngu ai Dungchyi (missile) hpe 1998 ning hta galaw shapraw dat sai rai nga ai. High Latitude Dungchyi gaw gahpaw ai shaloi ntsa de rawt ai rai nna, Low Latitude Dungchyi mahtang, gapaw ai shaloi Ga man hkan mat wa ai majaw, grau nyam ai hte hkrit tsang ra ai.

• Animal (cow) cloning hpe, Japan hte Germany Mungdan ni hta awngdang ai hku shawng galaw dat sai rai nga ai. Ya Shinggyim masha hpe cloning (mi-na raw) galaw na matu shakut nga ma ai. Lama wa, Shinggyim masha hpe mi-na raw lu galaw jang gaw, daini anhte hkamsha ai Shangai ai hte Si ai ngu ai lachyum chyawm gaw shai mat wa na rai nga ai.

• Human Genetic Codes hpe 2000 ning hta bai ka galai (remapped) lu sai rai nga ai. Also see Human Genome Project

• Double Helix DNA, hte RNA hpe India Mung a Mungdaw Langai mi rai nga ai Orissa kaw nga ai Bondo ngu ai Bum nga amyu kaji (Tribe) ni kaw nna lu tam sawk shagawn ma ai. Dai masha ni hta, DNA structure hte human genome n bung ai lam hpe mu tam sawk shagawn ma ai.

• Masha hte N bung ai Ma Chyangai - Myitkyina Tat Kone Mare e lai wa sai Laban bat mi daram hta e Rawang Num Kasha kaw nna masha hta lak lai ai ma Jingai (chyangai) langai mi shangai wa sai rai nga ai. Ndai ma hpe yu dat ai shaloi: - Click here to See Picture
   

  • Na n tu ai, Myi din din rai nna ahkyeng rai shawng de shaw (chyahkan myi zawn) taw nga ai.
  • Lata layung hte lagaw lahpan ni gaw Tsap lagaw lata hte bung nga ai.
  • Du kaw nna Lahput du hkra sharaw hkyeng maka zawn rai nna ahkyeng re ai bat bat rai nga ai.
  • N-gup gaw gawan da ai zawn rai nna shinglet kadun nna ja ai.
  • Lagaw lata ni mung grai ja ai.
  • Shangai wa ai hte gara achyang re ai tu nna grai ja ai.
  • Ladi gaw hku lahkawng sha hku nna myi lapran lahkyawk kaw ladi masat kaji mi lawm nga ai.
  • Shadai mung hkatan si daram kaba nna n di ai sha tawn da ma ai.
  • Lata lahpun kaw nna lata laseng du hkra normal shan nsam pru nga ai.
  • Garep maga de rai jang Maka loi mi shanut nna palawng hpun da ai zawn rai nga ai.
  • Myi Kawng hte gatan ntsa e mung ahkyeng re ai sharaw maka zawn rai magyi magaw rai kap nga ai.
   
  Story behind that: -
   
  1. Kawa jau gawng re nga nna superstition hku sawn la ai masha ni nga ai.
  2. Shangai wa ai hte kanu hpe n mu shangun shi ai.
  3. Kanu hpe yupmang jaw ai: "Nu e, ngai hpe hkum sat kau yaw, ngai Nu hpe garum na matu shangai wa ai re", nga ai lam na lu ai.
  4. Northern Commander Kyat 500,000 kumhpa jaw ai.
  5. Masha nau law ai majaw shangai wa ai kawn 3 ya du hkra marai 5 nga sa yu shangun ai.
  6. Dai hpang masha nau gaput wa ai majaw shinggan kaw sumla sha shakap da nna n hku de n shang shangun ai.
  7. Gumnhpraw sen kaba shang sai lam na lu ai.
  8. Mungkan shinggan de na kasha (Ju-tah) re nga nna mung tsun ma ai.
  9. La num atsawm n chye ging hka ai. Tsi sarawun ni ram ram jep yu ai hpang num rai na re ai lam tsun ma ai.
  10. Ndai ma kaw kahpu langai lu ai.
  11. Encyclopedia, Magazine shagu hta bang na hku northern command wa tsun.
   
  My Comments: -
   
  Ndai gaw genetic disorder re ai hpe chye lu ai. Ndai hta Chromosome abnormality byin ai majaw byin ai rai na re. DNA abnormal byin ai rai nna sharaw zawn ahkyeng bat bat re ai lam gaw DNA Helix kata na code (eg. T, A, C, G) zawn re ai ni hta maren ra rawng mat ai majaw ka ai lam mung maren sha pru wa ai rai na re ngu nna sawn maram lu ai.
   
  Ndai lam hpe grau sanglang ga nga yang lai wa sai ten hta Hiroshima hte Nakaski e jahkrat ai Nuclear Bomb a majaw shangai wa ai kashu kasha ni hta prat ban law law myi na, lagaw lata n hkum ai shangai wa ai hpe anhte chye, mu yu na ga ai. Ndai mung Nuclear e DNA structure (gaw hkrang) hpe jahten kau ya ai majaw byin wa ai rai nga ai. Ndai lam ni hpe internet hkan mung mai tam shagawn la ai. Learn More >>