|
"Kachins" nø Kagømaq I We
Kachins waka nø Jingpoq, Mvru (Lowngwo), Lvshi (Lvchit), Zaywa (Vzi),
Rvwang, Lisu (Karu bokrè tiqmaq taq Yoyin wae) nvng dvga dø dvci dvkaq
pungwa pvnri gø vbae. I we, dvgøngmå yã vchuq dvgông gøtdvhóm svng,
“Kachins” wa tøoe. Angmaqo têngking nvng laqyârè, tvmu laqmuri nö täkaq
vbêng nègõ, kârè nö mâ-bêngãë. Kachin rè nø Asia mêng rvwå (Central
Asia) idungkeni ðl pvngshi yvngshâ. Angmaq nø Asia mêng rvwe èdïngkeni
tiqdvtvng Persia mêng dangdang bñn nø Tashkent nvng Sarmakand (Russia
mong tini tut) Monggolia mêng Huhethot) GanSu, Zunghay mêngwalrè,
Mvngpe mong Yalo Zangbo rvgaq taq bvn nø vl ya>ngi . Wemepvng ZingHai
èdïng (Mvngpe mong) Chengdu tøo rvgaqø dvdõngshi ya>ngi. We yvngkeni
tiqdvtvng lvngdøm nø yakvt vl we Kachin mong kaq bvn ya>ngi. Yamong tuq
ráè mepvng tiqmaq nø India mong (Singphos) Mvngpe mong(Jingpos), mø-i
ni Jingphos, (Mvngpe mong vl ri mvlíng kaqnø Zaywa ka shøne) ri taq
shénshè nö ñl ya>ngi. I we, mvlíng kaqnø Men mong tibotut Kachin mong
svng vcçlshi ya>ngi. Akvt vl mong taq Kachin ri vl rai we nø 2662 nøng
dvngte wa vlä rai. Angmaq nø rvmåwângrè shu>lë taqsorç pòngkaq shíng
mònshè weç vbãshí shvlã we rvgaq angshvr angshvr láë nø tiqrvgaq keni
tiqrvgaq shøtshi nö ñl ya>ngi.
Kachin ri Kayðngø Vl We
Kachin ri mvlíng wál nø angmaq vde mong taq vle. British vzuyaqç shéné
mv-ø>pmë bân vzvngkaq angmaq mêng nø mong shøngshang çã ya>nga. I we
British vzuyaqç øp bøa mepvng nø Burmaë mêngwal tiqlong ráè lëng çe.
Kachin mêng gwôrhõm shvdun kvtnø 33,903 (square miles) méng òl nö,
North latitude 23.3 keni 28-29’ N Latitude and 96-99 E longitudes
dvhônç taq vle. Kachin mêng nø nvmsvrlapmø Mvngpe mong, nvmløplapmø
India mong , tvnugolapmø Tibet mong nvng tvnunilapmø Burma mong rè nvng
dvrøtne. Kachin mong køpmo 50 % wál dvngte nø shigung mvrulrè ç nø,
shigungri nø nvmukdvra tè kenç 5,881 miter (metres) vhánge. Kachin mong
nø Dvmô Ishøt røpvngri (natural resources), longshçngrè nvng shvla
vtvng shøngrè angpñnrè nñng maysak shøngri dvnzønge. Monggang taq
rvgaq angsu ku shä lunshi vtvng rvgaq gø ie. Mong køp shvngbe ngvni
ma-muq shøngsa rèç pø>moe. Shingcaq nvmbvn naq pvn dø ç we lín mv-yul
pvn dvyøri, White Pheasant la>no we vpó vtvng cã pvnri nvng, Mvliq
Rvmå nvng Chvng Rvme tuqdõm taqnø Golden fish la>no we ngari vle.
Mvyume nø May shvla rvwe keni October shvla rvwe høq; Rvnglømne nø
February shvla rvwe keni May shvla rvwe høq, Rvngtung nø October shvla
rvwe keni February shvla bæ høq ie. Tiqnøngo ni vrvm vkatshi shaq
shvdunyvng nø 4-36.C vdong ç nø shvngórshaq shvdun nø 60-95%
vdong ie. Putao vdðm dø iwe rvzi wamari nø vkatshi shaq shvdunyvng 4
keni 18.C vdong inø shvngórshaq yíme. Vnvp vtvng Putao wama
gø Kachin mong vgo tut vbá nø vkat shishaq nvng gwitshaq vbêng vrðm we
rãm (lvngcha vrvm we zone) taq vle. 1996 nøng taq vkatshi shaq vhang
vtvng nø 40.C høq ç ya>ngi we mvsøngshaq vle. Tiqnøng vdong
shøzaq we shvdunyñng nø wurdônghâm 80-200 (letmaq) vdong ie. Rvzi ram
taqnö tewa shøzaq we luqe. Myitkyina wãmâ nø Kachin mø-ç we svngpvnrè
götdvhóm mongzøngce rõbông 4-6 wvn mvdñm vl we Kachin mêngë wãmâ
gvdông ie.) Manmaw, Mugong, Putao, muhnyin nvng Gvda wama rinø Kachin
mongo wama mvdøng ri ie. Mongdan vrvmo vlãng chômrè tapra nvng Men
mêngë mä vnç te vtvng svmé lèng chôm koqrâ gø Myitkyina wama taq vle.
Lidu tvra gvba (karu bokri tiqmaq taq Old Genstil Well Road wa tøo we)
nø monggang mongdanri keni nvmsvrlap Mvngpe mong nvng nvmløplap Idia
mongri svng zvngwa tung ya>nga we tvra ie. 1942- 1949 nøngla vdongtaq
Genstil Well shølshu washi nø $137 wvn dvbäë dö tîng ya>nga we tvrâ ç
nö, monggang taq gvmsung be vtvng tvrari keni tiqtvrâ ie.
Gen. Stil Well, Captain E R Leech, Dr. Ola Hansonmaq nö, Kachin rio
tvra vru ya>nga we dvgîng vl we karu vru svrari ie. Wenila taq mongzöng
ceri nvng vzöm vzvp, vtoq vtip we taq shvláwã ma-zake we dvjari rvt,
Kachin rio tvra angjóng çlëng kaq shvláwã dvtan mv-lín ya>ngo. Karu
yabok taq gö Kachin ri tvra töpni töprang dvtan mâ-lín we ini gö,
Kachin rio mvshöl vjông nvng jöngjóng vmvt yang we mvrshvmri kaq
angdong ku shá dvzðr we ie.
Yalong nö Kachin rio tvra angdongcå dvtan we wa ie. George Zunwá (Zinwá)
Laqnuç vruo we, " Kachin ri nö dam we dvcice mö-i’" ( Kachins are not
tribe) wawe karu bok gvza ma-lä ke tuq rãe. Karu vrushípå Zunwá nö
Indian Universities rè kenç paqzi göpmo lun ya>nga nö dvci dvgöng tvra
dvngö mvme gundvtöp dðng ya>nga we tiqpå çe. "Tribe" waka anglvjöm nö
angkä kâ svng mvna>tno sori vruo we pönka mvshöl sñng tubumlðm gundvtöp
we bvnli gö karu vrushípe nvng tiqdö dvzaqshèrèç bvnlè welëng svng
yishi nö>ntni tvnî>ngë rvtnö dðng bóâ. Jöngjóng eshö>no ni, Kachin ri
nö tribe mö-i; Lvto, Lvpvy, Inkum, Mvrvn nvng Mvrip rè nö angmaq didaq
vshölke we dvgöngme pungwapvn vdáe. Kachin ri nö ( Ka-ang Shingra) zang
keni ðl pvngshi ya>ngi nö Mvjoy Shingra yvngkeni svngzace vl têng
zidvngri pðngshi ya>ngi. Kachin ri mvlíngwál nvng dvgá dö mvshöl gu>no
riç nö, Mvjoy Shingra wa we nö Mount Everest svng wae, wa da>kngoe. Iwe,
nöngmaqç da>kngi we nö dvgáriç dvda>mo we nvng tashöngshang ie.
Mvjoy Shingra nö
Mount Everest yðng ie, waka ka nö "Majoi tsun ai" wakaê vbêng dö lôm
vlæ shô>në we kâ çe. Vrá, nöngmaqç chaqdvp mv-sháshi we "Mvjoy Shingra"
zâng nö Luhtoi, mö-çni Wan Htoi wakanç dö Mvjoy wachvng angkashaq
vcipme. Wervt Kachin ri nvmlat ðl pvngshi ya>ngi rvgaq zâng nö deni höq
töpwa mv-sháshè. Pawa wani vkop vkangmaqç shön ya>nga we "Mungding Ga"
waka svng pönlðm rvt tiqban nvng tiqban vzöm we mvshölrè mâ-dvtut dö
vjá ya>ngè we idung ri vl rvt ie. "Ka-ang" waka lvjöm nö “rvwå wãkâ ç
rvt shashi we "Shingra" waka angmvshöl nö denila cçngshálðm rvzaqe.
Dvgá tiqdang keni “Shingra waka lvjöm nö English kataq "Nature" mö-çni
" Melancholy" waka nvng vbênge. I’we, "Melancholy" waka nö sangzace
dang dvtöp paqzç sïnyñng taq lðng mv-shvla we tiqka çe. I we,
“Mungdang Ga" waka nö "Mvjoy Shingra" wa ling vdue. Wervt, "Ka-ang
Shingra" nvng "Mvjoy Shingra" yakanç shvngwa lvjöm chaqdvp sháshè ninö
welong dang keni Kachin rio nvmlat nvmpvng shvra zâng nö shvngwa sháshi
lìngné we çe. |